TRUYỆNHAITHẦNHIẾUĐỄ
Ở Sơn Bắc có Nguyễn Tử Khanh, cha mẹ mất sớm, chỉ có một người anh. Khi lớn tuổi, anh và chị dâu đều mất cả, để lại một cháu. Tử Khanh coi như con. Nhà tuy túng thiếu mà gia đình vẫn hòa mục như thường. Ba đời theo nghiệp học, chưa có thành tựu đỗ đạt gì.
Khi ấy Tử Khanh đã bốn mươi bảy tuổi. Một hôm, đi ra có việc buổi chiều mới về. Giữa đường gặp mưa to gió lớn, bất đắc dĩ phải trú ở một ngôi miếu giữa đồng. […] Đến nửa đêm, mưa tạnh gió yên, bóng trăng lờ mờ, Tử Khanh bỗng thấy trong miếu đèn lửasáng trưng, có bầy bánh trái, hoa quả, lại có năm người đội mũ vàng đi hia thêu từ ngoài cửa bước vào, lần lượt ngồi có thứ tự. Tử Khanh ở gầm sàn nhìn trộm, thấy rõ ràng có anh mình ở đấy. Bụng hiểu là thần, mới ngồi yên để xem ra sao.
Mộtlátmộtngườitrênbệnói:
- Trong tiệc rượu phải làm thơ cho vui. Uống rượu theo thứ tự. Ai không làm được, chúng ta cũng bắt phạt.
Mọingườiđềubằnglòng.
…[Mỗi người đọc một bài nhưng có một người đọc hai câu rồi, không đọc tiếp được nữa] Bốn người cả cười, xúm lại rót rượu phạt.
Tử Khanh ở gầm sàn, không ngờ nghe cũng ngứa nghề, đọc tiếp hộ người ấy…Ngườianhngheđọcrồingẫmnghĩrằng:"Quáilạ,tiếngaisaogiốngtiếngemta
vậy?"-Vộigọi:
-TửKhanh em ta đấy ư?
TửKhanhở gầmsàn,tứcthìchạyraômanhkhócòalên rằng:
-Ôi! Anh đi đâu, để em cô đơn hơn hai chục năm nay, chỉ những khóc thầm. Maysao đêm nay lại được trông thấy anh. Cháu hiện đã trưởng thành, em xin theo anh đi.
Bốnthầnkiathấythế,lầnlầnbiếnđihết. Anh mới bảo em rằng:
-Đâylà chỗngẫu nhiênđến chơithôi. Nênvềchỗanh ở đểnóichuyện.
Rồi dắt tay nhau ra cửa miếu, cưỡi xe mây đi chừng nửa khắc, tới một nơi, thấy mấy tòa lâu đài, xuống xe cùng vào.
-Sau khianh chết,ThượngĐế thương tình anh trong đờisống thờ chamẹ không phạm lỗi gì, mà tiền thân lại không có lộc vị, nên phong làm thần ở Sơn Âm. Chỗ này là đền thờ anh đó. Anh lại thường được xem sổ đỏ ở Nam Tào, thấy em thờ anh như cha, nuôi cháu như con, tình hữu ái như do tấm lòng thành thật, nên cũng được phong làm sơn thần Sơn Dương, ngàn thu khói hương, muôn năm cúng tế vậy.
[….]TửKhanhnhânhỏirằng:
-Cácthầnhộihọplàmgì? Anh nói:
-Năm nay gặp khoa thi Hương. Hôm qua Thiên Đình treo bảng. Các thần lên xem, ngẫu nhiên gặp nhau thôi.
Em lạihỏi:
-Khoanàyemvàcháu,cóaiđỗkhông? Anh nói:
-Người hầu hạ ở ngay bên cạnh, tai mắt rất nhiều, thiên cơ sao dám tiết lộ. Vả lại, anh em mình dẫu là chí thân, nhưng âm dương cách biệt. Chỉ nên tạm ngồi với nhau trong chốc lát, không nên ở lâu. Em phải về ngay. Mười năm sau tháng Giêng đúng ngày Thượng nguyên1, hai miếu thờ đối nhau, thì giờ đi lại chuyện trò còn nhiều.
Đoạn, bảo quân hầu lánh ra ngoài, cởi cẩm nang lấy ra hai phong thư trao cho Tử Khanh, dặn rằng:
-Cung mệnh em vất vả, anh cũng không làm thế nào được. Ba tháng nay, hết sức mưutoan,chỉcó thểgiúpchocháu thànhdanh thôi.Haiphongthưnàyem nêngiấukỹ.Đợi đến ba ngày trước khi vàotrường thi, xem chữ ghi ở trên, bắt cháu họcthuộc lòng, và cóthể đỗ nhỏ đấy. Luật trời rất nghiêm, nếu để lộ cho người ngoài biết, thì hai bên đều bị tội nặng.
Dặnxongliềngọi:
-Nguyên Anh! Nguyên Anh! Thắng xe vân bình, cưỡi gió nhẹ tênh, tiễn chân Tử Khanh!
Tử Khanh khóc lạy từ biệt. Khi trời sắp sáng, không thấy Nguyên Anh đâu, mà mình đã đứng trước cửa nhà cũ rồi. Tử Khanh gõ cửa vào nhà, không tiết lộ việc ấy với ai.
Đến kỳ thi, nhất nhất làm theo lời anh dặn. Quả nhiên khoa ấy, người con của anhđỗ Tú Tài. Gia tưtừ đấy cũng dần dần trở nên giàu có. Đúng mườinăm sau, vào hôm trước ngày Thượng nguyên, gọi cháu tới nói rõ việc ấy. Nói xong thì tắt nghỉ. Đến nay ở núi Vũ Ninh hai đền thờ người họ Nguyễn sinh vẫn còn linh ứng….
(LêThánhTông,ThánhTôngdithảo,NXBHộinhàvăn,Tr.88-93)
